The Multifaceted Legacy of Dr. Nawa Raj Subba

(निबन्ध) डा. नवराज सुब्बा पहाडको थुम्कोमा साँझपख घाम ओझेल पर्दै गर्दा कतै टाढाबाट च्याब्रुङको मन्द आवाज सुनियो भने बुझ्नुहोला—मुन्धुमले आफ्नो सुसेली हाल्न सुरु गर्यो। मुन्धुम भनेको कुनै दराजमा थन्किएको पुरानो किताब होइन, न त यो कुनै निर्जीव अक्षरहरूको थुप्रो नै हो। यो त हाम्रो सास फेर्ने शैली हो। तर, यो मुन्धुम त्यसै हावामा भने बाच्दैन। यसलाई हामीसम्म ल्याउने, हामीलाई महसुस गराउने र हाम्रो आत्मासँग जोडिदिने काम त हाम्रा ती विशिष्ट पात्रहरूले गर्छन्, जसलाई हामी साम्बा, फेदाङमा वा येबा भन्छौँ। साच्चै भन्ने हो भने, यी विशेषज्ञहरू बिना मुन्धुमको त्यो अतीन्द्रिय (Transcendental) सौन्दर्य एउटा बासी कथा जस्तो मात्र हुन्थ्यो। मैले कति पटक पहाडका उकाली-ओराली गर्दा अनुभव गरेको छु, जब एउटा साम्बाले मुन्धुम फलाक्न सुरु गर्छन्, त्यहाँको हावा नै परिवर्तन भए जस्तो लाग्छ। साम्बाको त्यो मधुर भजन, जसलाई हामी 'साम्लो' भन्छौँ, त्यसको लय यस्तो हुन्छ कि सुन्ने मानिसको 'निङ्वा' (मन) आफैँ शान्त भइदिन्छ। साम्बाको घाँटीबाट निस्कने ती आदिम शब्दहरूमा हाम्रा पुर्खाहरूको हजारौँ वर्ष पुरानो संवेग ल...

  नेपाली भाषाको बहुलतावादी वास्तविकता: आदिवासी भाषिक योगदान, संस्कृतिकरण र भाषिक नीतिको विवाद — डा. नवराज सुब्बा सारांश नेपालको बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक वास्तविकतालाई नकार्दै, प्रज्ञा प्रतिष्ठान जस्ता संस्थाहरूले "भाषाको स्तरीकरण" को आह्वान गरेका छन्। यसले आदिवासी भाषाहरूको योगदानलाई अदृश्य पार्ने र संस्कृत-केन्द्रित नेपाली भाषाको वर्चस्व बढाउने खतरा जनाउँछ। यस अनुसन्धानले भाषिक समावेशिता, आदिवासी शब्दको स्वीकार्यता, र अन्तर्राष्ट्रिय भाषा नीतिहरू को तुलनात्मक विश्लेषण गर्दै, नेपाली भाषाको बहुलतावादी मोडेलको पक्षमा तर्क प्रस्तुत गर्दछ। नेपालको भाषिक परिदृश्य जटिल बहुभाषिकता र सांस्कृतिक विविधता को उत्कृष्ट उदाहरण हो। तर प्रज्ञा प्रतिष्ठान लगायत संस्थाहरूले "शुद्ध नेपाली" को अभियान चलाउँदै आदिवासी भाषाहरूबाट आएका शब्दहरूलाई अस्वीकार गर्ने प्रवृत्तिले भाषिक समावेशितामा गम्भीर चुनौती उत्पन्न गरेको छ। यस अनुसन्धानले तिन प्रमुख आयाममा केन्द्रित छ: १. ऐतिहासिक सत्य: नेपाली भाषा खस, आदिवासी र संस्कृतको मिश्रणबाट विकसित भएको। २. वर्तमान विवाद: संस्कृत-केन्द्रित भाषा न...

शिरिजङ्गाको सपना, यलम्बरको हुंकार, धेरै टाढाबाट सुनिन्छ मुक्कुम्लुङको पुकार। सयौँ जन्मको सुस्केरा, पहाडको छातीमा, अझै जीवित छ, किरात पुर्खाको गीतमा। यो ढुंगा होइन, आत्माको संकल्प हो, यो वन होइन, प्रकृतिको कसम हो। यहाँ हावा चल्दैन, पुर्खाहरूको श्वास बग्छ, यहाँ पानी झर्दैन, आकाशले आँसु झार्छ। रू पहिरो झरे पनि इतिहास झर्दैन, रूख ढले पनि जरा मर्दैन। हाम्रा देवता छातीमा उभिन्छन्, हाम्रा पुर्खा सम्झनामा दीप बनेर बल्छन्। केबल कारको तुवाँलोले छोप्न सक्छ र? यो पवित्र ढुंगाको उज्यालो बिहान? शब्दहरूले ओझेल पार्न सक्छ र? लिम्बू आत्माको मौलिक स्वाभिमान? हाम्रो यात्रा पहाडसँगै बोल्छ, हाम्रो भाषा हावासँगै बग्छ। हामीलाई उड्न पखेटा चाहिँदैन, हामीलाई चढ्न मेसिन चाहिँदैन। यो भूमिमा टेक्न गहिरो सम्मान चाहिन्छ, यो पवित्रता छुन शुद्ध आत्मा चाहिन्छ। यदि तिमी मुक्कुम्लुङ पुग्न चाहन्छौ भने, पहिले आफ्नै भित्री आवाज सुन्न सक्नुपर्छ।

डा. नवराज सुब्बा शिवबारे ज्ञान प्राप्त गर्नु केवल धार्मिक उपासनाभन्दा धेरै माथि जानु हो। शैव दर्शन भक्ति मात्र होइन, यो ब्रह्माण्डीय ऊर्जा, आत्मचेतना, र आध्यात्मिक गहिराइ बुझ्ने मार्ग हो। शिवलाई शैव परम्परामा "सच्चिदानन्द" (सत्-चित्-आनन्द) अर्थात् अस्तित्व, चेतना, र परमानन्दको स्रोतका रूपमा चित्रण गरिएको छ। यस अध्ययनमा शैव दर्शन, शिव-शक्ति सम्बन्ध, शिवलिङ्गको प्रतीकात्मकता, र यसको वैज्ञानिक तथा दार्शनिक पक्षहरूको विश्लेषण गरिएको छ। यस लेखको दोस्रो भागमा आद्य-शैव परम्पराबारे जानकारी छ। सिन्ध हरप्पा सभ्यता र वैदिक परम्परा पूर्व विश्वव्यापी रहेको शैव दर्शनको प्राचीन स्वरूप आद्य-शैव परम्पराबारे पनि संक्षेपमा जानकारी दिइएको छ।  (क)        शैववाद १. शिवको दार्शनिक परिभाषा शिव कुनै विशिष्ट देवता मात्र होइनन्; तिनी "परम तत्त्व" हुन्। शैव दर्शनले शिवलाई निर्गुण (रूपरहित) र सगुण (रूपसहित) दुवै रूपमा बुझाउँछ। निर्गुण शिव – "शिवोहम्" (म शिव नै हुँ) भन्ने अद्वैतभाव। सगुण शिव – पशुपति, नटराज, भैरव, योगी आदिका रूपमा प्रकट हुने। २. शिव-शक...